Erzurum’un güney ilçeleri olan Hınıs, Tekman, Karayazı ve Karaçoban… Bir zamanlar geniş ailelerin, aşiret büyüklerinin sözünün hüküm sürdüğü; köy odalarında alınan kararların toplumsal barışı koruduğu, dayanışmanın hayatın doğal bir parçası olduğu bu coğrafya, son yıllarda derin bir sarsıntı yaşıyor. Artan toplumsal şiddet olayları, genç yaşta ölümler ve özellikle intihar vakalarındaki görünür yükseliş, bu bölgede sadece bireysel dramları değil, bütün bir toplumsal dokumuzu tehdit eden kırılmayı somut biçimde ortaya koyuyor. Resmî rakamlar da bunu doğruluyor: Türkiye genelinde intihar vakaları 2000 yılından 2023’e kadar yaklaşık 2,25 kat arttı; Doğu ve Güneydoğu Anadolu’yu kapsayan 23 ilde ise artış oranı 1,99 kat. Erzurum’da yalnızca 2024 yılında kaydedilen intihar sayısı 28. Bunların büyük bölümü — resmî kayıtların açıkladığı kadarıyla — gençlerden ve çoğunlukla erkeklerden oluşuyor. Rakamlar, ilçeler özelinde yayımlanmadığı için Hınıs’ta, Tekman’da, Karayazı’da ya da Karaçoban’da yaşanan trajedilerin çoğu istatistiklere “görünmez” olarak yansıyor. Fakat bu görünmezlik, gerçeğin üzerini örtemiyor; aksine, ilçelerde yaşananların bölgesel eğilimle örtüştüğünü hatta bölgenin çok üzerinde olduğu gayet iyi biliniyor.
Bu coğrafyayı yakından bilen herkes şu hakikati kabul eder: Son yıllarda yaşanan şiddet olaylarının ve intiharların kökleri bireyin kendi iç dünyasından çok, toplumun değişen yapısında aranmalıdır. Yüzyıllardır toplumu ayakta tutan feodal yapı, tüm eksiklerine rağmen bir tür sosyal güvenlik ve aidiyet duygusu veriyordu. Aile genişti, destek çoktu; genç, kendini yalnız hissetmezdi. Bir sorun yaşandığında araya giren bir büyüğün sözü, çoğu zaman mahkemenin kararı kadar etkiliydi. Fakat iletişim çağının hızlandırdığı modernleşme, bu yapıyı büyük bir sarsıntıyla yerinden oynattı. Gençler artık köy meydanında değil, telefon ekranında bir hayat buluyor; büyüklerin otoritesi dijital dünyanın cazibesi karşısında eriyor; geleneksel mekanizmalar çözülüyor ama yerine yenileri kurulamadığı için toplum, büyük bir boşluğun içinde kalıyor.
Bu boşluk, gençlerde yalnızlık ve çaresizlik olarak geri dönüyor. Ne tam olarak geleneksel dünyaya ait hissediyorlar kendilerini, ne de modern dünyanın imkanlarına erişebiliyorlar. Köy ile şehir, gelenek ile modernlik arasında sıkışmış; geçmişten kopmuş ama geleceğe de tutunamamış bir nesil… Şiddetin ve intiharın en çok bu yaş grubundan çıkması, tesadüf değil; tam da bu sıkışmışlığın bir sonucu. Ekonomi bu tabloyu daha da ağırlaştırıyor. Tarım ve hayvancılığın eski cazibesini yitirmesi, maliyetlerin yükselmesi, işsizliğin yaygın oluşu ve sürekli göç baskısı gençleri çaresiz bırakıyor. Gelecek planı yapamayan, değer görmediğini düşünen, ailesine yük olduğunu hisseden bir gencin karanlığa düşmesi, ne yazık ki bu koşullarda çok daha kolay hale geliyor. Erzurum’da intihar edenlerin büyük bölümünün 15– 29 yaş aralığında olması bu durumu açıkça gösteriyor.
Ruh sağlığı hizmetlerinin kırsal bölgelerde yetersiz olması da tabloyu ağırlaştıran bir başka neden. Bu ilçelerde psikolog, sosyal hizmet uzmanı, psikiyatri desteği ya çok sınırlı ya da hiç yok. Sorun büyüyor, derinleşiyor ama kimse bu gençlere “Neyin var?” diye soramıyor. Sorunlar konuşulamadığı için istatistiklerde de “nedeni bilinmeyen intihar” olarak geçiyor; çoğu zaman gerçek neden karanlıkta kalıyor. Feodal yapının çözülmesi sadece aile içi dayanışmayı ve otoriteyi değil, aynı zamanda çatışma çözme mekanizmalarını da yok etti. Eskiden küçük bir kavga, büyüklerin sözüyle çözülebilirken bugün kontrolsüz biçimde büyüyor, bir bakıyorsunuz bir tartışma ölümle sonuçlanmış. Toplumsal kontrol mekanizması zayıfladıkça şiddet, daha kolay patlak veren bir refleks haline geliyor.
Bütün bunların ortasında ilçeleri güçlü kılacak yeni bir dayanışma modeline, yeni bir toplumsal örgüye, yenilenmiş kurumlara ihtiyaç var. Gençlere iş, eğitim, sosyal etkinlik alanı sağlanmadan; kırsalda üretimi destekleyen projeler geliştirilmeden; aile içi iletişimi güçlendiren programlar uygulanmadan; ruh sağlığı hizmetleri yaygınlaştırılmadan; şiddetle mücadelede hem hukuki hem toplumsal mekanizmalar güçlendirilmeden bu gidişatı durdurmak zor. Çünkü mesele basit bir bireysel sorun değil; bir toplumsal kırılma, bir geçiş sancısı, bir kimlik ve aidiyet krizi.
Bugün Hınıs’ta, Tekman’da, Karayazı’da ve Karaçoban’da yaşanan travmalar, aslında tüm ülkenin yaşadığı dönüşümün uç noktasında ortaya çıkan belirtilerdir. Bir toplumsal yapı yıkılıyor ama yenisi henüz kurulamadığı için herkes, özellikle de gençler, kendini boşlukta buluyor. Bu bölgelerde şiddet ve intihar vakalarının artışı tesadüf değil; toplumsal değişimin en çıplak, en acı yansımasıdır. Eğer bu coğrafyada yaşayan gençlere yeniden umut, ailelere yeniden güç, topluma yeniden dayanışma veremezsek, daha çok canımız yanacak, daha çok ocak sönecek. Bu nedenle bugün yaşananlar sadece haber değil; bir uyarıdır. Ve bu uyarıyı görmek, anlamak ve gereğini yapmak, toplum olarak hepimizin boynun borcudur, olması gerekir.
